Stakeholdermanagement

Stakeholderanalyse: breng je stakeholders in 5 stappen in kaart

Wie beslist mee over je project, wie merkt de gevolgen en wie kan het tegenhouden? Een stakeholderanalyse brengt dat in kaart. Zo maak je er een in vijf stappen, met de stakeholdermatrix en een ingevuld voorbeeld.

Wat is een stakeholder?

Een stakeholder is een persoon, groep of organisatie die invloed heeft op een project, besluit of verandering, of er de gevolgen van ondervindt. Het Nederlandse woord is belanghebbende. Verwar het niet met shareholder: een aandeelhouder is maar een van de belanghebbenden.

Bij een project denk je al snel aan de opdrachtgever, de stuurgroep en het projectteam. Maar ook de toekomstige gebruikers, de ICT-afdeling, de ondernemingsraad, leveranciers, klanten of een toezichthouder kunnen stakeholder zijn. De partij die je vergeet, meldt zich vaak pas als bijsturen duur is geworden.

Welke soorten stakeholders zijn er?

  • Intern en extern. Interne stakeholders zitten in de eigen organisatie, zoals directie, afdelingen en medezeggenschap. Externe stakeholders staan erbuiten: klanten, leveranciers, financiers, overheden.
  • Primair en secundair. Primaire stakeholders werken mee aan het project of worden er direct door geraakt. Secundaire stakeholders staan verder weg, maar kunnen wel invloed uitoefenen.

Zo’n indeling helpt om niemand over het hoofd te zien. Hoeveel aandacht iemand nodig heeft, bepaal je met de stakeholdermatrix.

Wat is een stakeholderanalyse?

Een stakeholderanalyse is een methode om in kaart te brengen wie belang heeft bij een project of verandering, hoeveel invloed ieder heeft en hoe je ze het best betrekt. Je inventariseert de stakeholders, weegt hun belang en invloed en kiest per stakeholder een aanpak. Zo zie je waar je tijd en aandacht het meest opleveren.

Je maakt de analyse aan het begin van een project, voordat het plan van aanpak vaststaat. Dan verwerk je de uitkomst nog in de planning, de projectorganisatie en het communicatieplan.

Wat staat er in een stakeholderanalyse?

Per stakeholder leg je vijf dingen vast:

  • Wie: de persoon of groep, met een contactpersoon.
  • Belang: wat deze stakeholder bij het project wint of verliest.
  • Invloed: hoeveel formele of informele macht hij heeft over het verloop en het resultaat.
  • Houding: voor, neutraal of tegen.
  • Aanpak: hoe en hoe vaak je hem betrekt, en wie de relatie onderhoudt.

Een stakeholderanalyse maken in 5 stappen

Doorloop de stappen met een paar mensen die de organisatie goed kennen. In je eentje zie je altijd iemand over het hoofd.

Stap 1: bepaal waarvoor je de analyse maakt

Een stakeholderanalyse gaat over één project, besluit of verandering. Wie bij de ene verandering een sleutelfiguur is, kijkt bij de andere vanaf de zijlijn toe. Schrijf daarom eerst in één zin op waar de analyse over gaat en wat het project moet opleveren.

Stap 2: inventariseer de stakeholders

Maak een brede lijst: eerst de eigen organisatie, van directie tot medezeggenschap, dan de partijen daarbuiten. Noteer waar mogelijk namen in plaats van afdelingen. Met ‘de afdeling Financiën’ kun je geen gesprek voeren, met de controller wel. En vergeet de stille partijen niet: wie niets van zich laat horen, kan wel degelijk een belang hebben.

Stap 3: bepaal belang, invloed en houding

Ga per stakeholder na wat hij bij het project wint of verliest, hoeveel invloed hij heeft en hoe hij er nu tegenover staat. Let bij invloed ook op informele macht: de ervaren teamleider naar wie iedereen luistert, staat in geen enkel organogram als beslisser.

Scoor belang en invloed als hoog of laag en zet de reden erbij. Twijfel je, vraag het dan: een kort gesprek levert meer op dan een inschatting vanachter je bureau.

Stap 4: plaats de stakeholders in de matrix

Zet elke stakeholder in de stakeholdermatrix op basis van invloed en belang. Zo zie je in één oogopslag wie je nauw betrekt en bij wie informeren volstaat.

Stap 5: kies een aanpak en houd de analyse actueel

Leg per stakeholder vast wat je van hem nodig hebt, hoe vaak je contact hebt en wie de relatie onderhoudt. Voor de belangrijkste stakeholders is dat vaak een lid van de stuurgroep, niet de projectleider. Bespreek de analyse daarna bij elke faseovergang en pas haar aan zodra er iets verandert.

De stakeholdermatrix: invloed tegenover belang

De stakeholdermatrix is het bekendste hulpmiddel bij een stakeholderanalyse. Je zet de stakeholders uit op twee assen: invloed (macht) en belang. Dat geeft vier kwadranten, elk met een eigen aanpak. De matrix heet ook wel matrix van Mendelow of power-interest grid. Het in kaart brengen heet in het Engels stakeholder mapping.

Tevreden houden

Veel invloed, klein belang. Denk aan een directielid of financier op afstand. Informeer kort en op hoofdlijnen en vraag op tijd om de besluiten die je nodig hebt. Wie hier wordt verrast, kan een project stilleggen.

Nauw betrekken

Veel invloed, groot belang. Dit zijn je sleutelfiguren, zoals de opdrachtgever en de leden van de stuurgroep. Betrek ze bij besluiten, spreek ze regelmatig en zorg dat ze niets via de wandelgangen hoeven te horen.

Monitoren

Weinig invloed, klein belang. Algemene informatie volstaat, bijvoorbeeld via intranet of een nieuwsbrief. Houd wel in de gaten of hun positie verandert.

Informeren

Weinig invloed, groot belang. Vaak de mensen die met het resultaat moeten werken. Houd ze goed op de hoogte en luister naar hun zorgen. Zij bepalen of de verandering in de praktijk slaagt.

De matrix laat niet zien of iemand voor of tegen is. Zet de houding er daarom bij, met een plus, nul of min achter elke naam. Een sleutelfiguur die twijfelt, vraagt een ander gesprek dan een die het project draagt.

Voorbeeld van een stakeholderanalyse

Stel: een zorgorganisatie met acht locaties vervangt het elektronisch cliëntdossier. De bestuurder is opdrachtgever. Na de vijf stappen ziet de stakeholderanalyse er zo uit:

StakeholderBelangInvloedHoudingAanpak
Bestuurder (opdrachtgever)Hoog: verantwoordelijk voor de businesscase en het resultaatHoogVoorNauw betrekken: maandelijkse voortgangsrapportage en stuurgroepoverleg
Manager zorg (stuurgroeplid)Hoog: haar teams gaan met het dossier werkenHoogVoor, met zorgen over de werkdrukNauw betrekken: beslist mee over planning en opleiding
ZorgmedewerkersHoog: hun dagelijks werk verandertLaagWisselendInformeren en laten meedenken: gebruikersgroep per locatie, demo’s en training
OndernemingsraadLaag: let vooral op werkdruk en privacy van medewerkersHoogNeutraalTevreden houden: vroeg informeren, vast aanspreekpunt uit de stuurgroep
ControllerLaag: het project is een van de vele postenHoogNeutraalTevreden houden: elk kwartaal een kort financieel overzicht
ICT-afdelingHoog: beheer en koppelingen met andere systemenHoogVoorNauw betrekken: vertegenwoordigd in het projectteam
CliëntenraadHoog: cliënten en naasten krijgen inzage in het dossierLaagNeutraalInformeren: elk kwartaal bijpraten en vragen ophalen

Wat opvalt: de ondernemingsraad en de controller bemoeien zich niet dagelijks met het project, maar kunnen het wel vertragen. De zorgmedewerkers hebben ieder voor zich weinig invloed, maar hun gebruik bepaalt of het nieuwe dossier slaagt.

Gebruik de vijf kolommen als template voor je eigen stakeholderanalyse. Een spreadsheet is genoeg.

Van stakeholderanalyse naar stakeholdermanagement

Stakeholdermanagement is het doorlopend onderhouden van de relatie met de mensen en partijen die belang hebben bij je project. De analyse is de momentopname. Daarna begint het eigenlijke werk: informeren, luisteren en afspraken nakomen.

Kies per groep hoe ver je gaat. Moet iemand alleen weten wat er verandert, of moet hij er ook begrip voor hebben, het ondersteunen, meedenken of meedoen? Die vijf treden vormen de Trap van Quirke, een van de methoden en technieken voor opdrachtgevers. Wees eerlijk over de trede die je kiest: wie ‘betrekken’ belooft en alleen informeert, wekt verwachtingen die hij niet waarmaakt. Lees ook ons artikel over de rol van communicatie in projecten.

Leg de afspraken vast in een communicatieplan: per stakeholder de boodschap, het middel en de frequentie. Wie bij een taak wordt geraadpleegd en wie alleen wordt geïnformeerd, spreek je af in een RACI-matrix. Meer hulpmiddelen vind je in Welke modellen gebruik jij als opdrachtgever?

Stakeholders in projecten en in het projectportfolio

In bijna elk project zijn de opdrachtgever en de stuurgroep de stakeholders met de meeste invloed. Zij beslissen over geld, mensen en prioriteit. Toch krijgen juist zij hun informatie vaak onregelmatig: een presentatie hier, een mail daar, en pas een volledig beeld als er iets misgaat.

Vaste voortgangsrapportages lossen dat op. Elke maand hetzelfde overzicht van planning, budget, risico’s en te nemen besluiten voorkomt verrassingen en geeft je sleutelfiguren tijd om bij te sturen. Zie ook Gebruik jij de voortgangsrapportage ook als communicatiemiddel?

Maak niet van elke belangrijke stakeholder een stuurgroeplid. Een stuurgroep moet beslissen, en dat lukt niet met een volle tafel. Wie vooral kennis of een belang inbrengt, betrek je bijvoorbeeld via een klankbordgroep. Lees ook Wat zie je: stuurgroep of stuurloos?

Op portfolioniveau komt er iets bij. Directieleden en afdelingshoofden zijn stakeholder in veel projecten tegelijk, en hun belangen botsen: wat Sales extra omzet oplevert, betekent extra werk voor de binnendienst. Een stakeholderanalyse per project laat dat niet zien. Daarvoor heb je overzicht over het hele projectportfolio nodig, heldere criteria om projecten te prioriteren en besluitvorming waarin de juiste mensen meepraten. Vaak organiseert het PMO dat. Hoe je collega’s bij projectkeuzes betrekt, lees je in Wie beslist er over de projecten?

Krachtenveldanalyse: hetzelfde als een stakeholderanalyse?

In de praktijk worden krachtenveldanalyse en stakeholderanalyse vaak door elkaar gebruikt. Wie het over het krachtenveld heeft, bedoelt meestal: welke partijen spelen een rol, wie is voor of tegen en hoe beïnvloeden ze elkaar?

Strikt genomen is de krachtenveldanalyse een ander model: de force field analysis van de psycholoog Kurt Lewin. Daarin zet je de krachten die een verandering vooruithelpen tegenover de krachten die haar tegenhouden. Dat zijn niet alleen personen, maar ook geld, tijd, regels en gewoonten. De twee vullen elkaar aan: de stakeholderanalyse gaat over wie er meespeelt, de krachtenveldanalyse over wat er duwt en wat er remt.

Veelgestelde vragen over de stakeholderanalyse

Wat zijn de 5 stappen van een stakeholderanalyse?

Bepaal waar de analyse over gaat, inventariseer de stakeholders, schat belang, invloed en houding in, plaats ze in de stakeholdermatrix en kies per stakeholder een aanpak die je actueel houdt.

Wat zijn de 4 typen stakeholders?

Meestal worden hiermee de vier kwadranten van de stakeholdermatrix bedoeld: nauw betrekken (veel invloed, groot belang), tevreden houden (veel invloed, klein belang), informeren (weinig invloed, groot belang) en monitoren (weinig invloed, klein belang). Het zijn geen vaste soorten mensen: dezelfde persoon kan bij een ander project in een ander kwadrant staan.

Wat is het stakeholder salience model?

Het salience model van Mitchell, Agle en Wood (1997) beoordeelt stakeholders op drie kenmerken: macht, legitimiteit en urgentie. Hoe meer van die kenmerken een stakeholder heeft, hoe meer aandacht hij vraagt.

Is een stakeholderanalyse verplicht voor ISO 9001?

Niet als zodanig. ISO 9001 (paragraaf 4.2) vraagt dat een organisatie bepaalt welke belanghebbenden en welke van hun eisen relevant zijn voor haar kwaliteitsmanagementsysteem, en dat ze die informatie blijft volgen. Een methode schrijft de norm niet voor. Een stakeholderanalyse is een gangbare manier om eraan te voldoen.

Hoe vaak werk je een stakeholderanalyse bij?

Bij elke faseovergang en tussendoor zodra er iets wezenlijks verandert, zoals een nieuwe bestuurder, een reorganisatie of een gewijzigde scope. Bij langlopende projecten is één keer per kwartaal een goed ritme.

Houd je belangrijkste stakeholders op de hoogte

Met ProjectReports rapporteren projectleiders in een vast ritme over voortgang, budget en risico’s. Opdrachtgever, stuurgroep en PMO zien in één overzicht hoe de projecten ervoor staan en welke aandacht vragen. Zo blijven je invloedrijkste stakeholders aangehaakt, zonder extra presentaties of losse mails.

Liever eerst zelf aan de slag? Download het gratis sjabloon voor voortgangsrapportages.